Şaşılık dersi
Tanımlar:
Görsel Eksen: Foveadan bakılmakta olan nesneye doğru çizilen düz bir çizgidir. Normalde her iki gözün görsel eksenleri fikse edilen nesnede kesişir. Fovea, anatomik eksene göre arka kutupta hafif temporaldedir, bu nedenle görsel eksen korneayı hafif nazalden geçer. Bu nedenle, bir fener göze tutulduğunda ışık yansıması çoğu kimsede hafif nazaldedir. Görsel eksen ile anatomik eksen arasındaki açı kappa açısı olarak adlandırılır, ışık reflesi nazalde ise pozitif (+) kappa açısı, temporalde ise negatif (-) kappa açısı vardır.
Anatomik aksis: Arka kutuptan ön kutuba uzanan doğrusal çizgidir.
Ortofori: Herhangi bir füzyon uyarısı olmadan bile görsel eksenlerin kayma göstermemesi halidir.
Şaşılık (Strabismus): Her iki görsel ekseninin farklı yönlere doğru kaymış olması ve tek bir noktada çakışamıyor olması halidir. Doğumsal olabileceği gibi edinsel de olabilir. Etiyolojisi paralitik olanlar dışında net olarak belli değildir. Okulomotor sistemin bozukluğu ile gelişmektedir.
Heteroforya (Gizli -latent- şaşılık): Füzyon için bifoveal uyarı ortadan kalktığı zaman gözlerin kayma göstermesi halidir. Alternan açma-kapama testi ile en belirgin hale gelir.
Heterotropya (Manifest şaşılık): Füzyon için bifoveal uyaran varlığında bile gözlerin kaymasıdır. Sürekli ya da intermittan olabilir.
Forya ve tropyalar kaymanın yönünü belirtmek için ön eklerle birleştirilir.
Ezo: İçe doğru kayma (Ezotropya - Ezoforya)
Ekzo: Dışa doğru kayma (Ekzotropya - Ekzoforya)
Hiper: Yukarı doğru kayma (Hipertropya - Hiperforya)
Hipo: Aşağı doğru kayma (Hipotropya - Hipoforya)
Ekstraoküler Kaslar:
Ekstraoküler kaslar 6 adettir. Bunlardan 4 tanesi rektus 2 iki tanesi ise oblik kastır.
İınferior oblik kası dışındaki kaslar, orbitanın apeksinde sfenoid kemiğin küçük kanadı üzerinde yer alan ve optik kanal ile superior orbital fissürün medial kısmını çevreleyen tendinöz bir halkadan (Zinn Halkası) köken alırlar.
Genel prensipler:
Primer aksiyon: Gözler primer pozisyondayken, yani karşıya doğru bakıllırken, söz konusu kasın kasılması ile meydana gelen temel harekettir.
Sekonder aksiyon: Göz primer bakış pozisyonu dışındaki herhangi bir pozisyondayken kasın kasılmasının meydana getirdiği harekettir.
Horizontal rektus kasları:
Medial rektus (MR): Nazal limbusa 5.5 mm geriden yapışır. Primer olarak addüksiyondan -içe bakış-sorumludur.
Lateral rektus (LR): Nazal limbusa 6.9 mm geriden yapışır. Primer olarak abdüksiyondan -dışa bakış- sorumludur.
Vertikal rektus kasları:
İnferior ve superior rektus kasları görsel eksene 23 derece açı yaparlar.
Superior rektus (SR): Limbusa 7.7 mm geriden yapışır, temel fonksiyonu elevasyon, sekonder fonksiyonları ise addüksiyon ve intorsiyondur -intorsiyon: baş sağa ya da sola eğildiğinde, gözün pozisyonun korumak için gözün burna doğru yaptığı rotasyonel hareket-. Göz dışa doğru 23 derece açı yaptığında kasın ekseni ile anatomik eksen çakışır, bu pozisyonda SR yalnızca elevasyon yaptırır. Göz 67 derece addüksiyon yaparsa kasın ekseni ile anatomik eksen arasında 90 derecelik bir açı oluşur, bu durumda SR yalnızca intorsiyon yaptırabilir.
ınferior rektus (İR): Limbusa 6.5 mm geriden yapışır, temel fonksiyonu depresyondur, sekonder fonksiyonları ise addüksiyon ve ekstorsiyondur. Göz dışa doğru 23 derece abdüksiyonda iken depresyon yaptırır. Göz 67 derece addüksiyon yaptığında yalnızca ekstorsiyon yaptırabilir
Oblik kaslar:
Superior oblik (SO) kası, optik foramenin süperomedialinden kaynaklanır ve trokleadan geçtikten sonra göz küresi ekvatorunun arkasında üst lateral kadrana yapışır, görsel eksenle göz primer pozisyonda iken 51 derece açı yapar. Primer fonksiyonu intorsiyon, ikincil fonksiyonları depresyon ve abdüksiyondur. Göz 51 derece addüksiyonda, yani içeri bakışta iken, kasın ekseni ile anatomik eksen çakışır ve bu pozisyonda kasılması ile yalnızca depresyon yaptırır.
İnferior oblik (İO) kası: Orbitanın medial duvarından köken alır, göz küresi ekvatoru arkasında makula yakınlarında dış tarafta alt temporal kadranda göze yapışır. Görsel eksenle 51 derece açı yapar. Primer fonksiyonu ekstorsiyondur, ikincil fonksiyonları elevasyon ve abdüksiyondur.
Oküler Hareketler:
Versiyonlar: Her iki gözle eşzamanlı ve aynı yöne doğru yapılan hareketlerdir.
Dekstroversiyon, sağa doğru; levoversiyon, sola doğru; elevasyon, yukarı doğru; depresyon, aşağı doğru.
Verjanslar: Her iki gözle eşzamanlı olarak ayrı yönlere doğru yapılan hareketlerdir. Konverjans, içe doğru; Diverjans: dışa doğru.
Refleks Konverjans:
Konverjans, her iki gözün yakındaki bir nesneye bakabilmesi için her iki gözün içeri doğru olan hareketidir.
Agonist, gözü bakış yönüne hareket ettiren kastır, antagonisti ise diğer yönde etkili olan kastır. örneğin sağa bakışta sağ gözün lateral rektusu agonist kas, medial rektus ise antagonist kastır.
Sinerjist:Bir gözü aynı bakış yönüne doğru hareket ettiren kaslardır, örneğin yukarı bakışta superior rektus ve inferior oblik kasları sinerjisttir.
Yöndeş (yoke) kaslar: Farklı gözlerde aynı bakış yönüne hareket ettiren kaslardır, örnerğin sağa bakışta sağ lateral rektus ve sol medial rektus yoke -yöndeş- kaslardır.
Sherrington kanunu: Agonist bir kasa gelen nöral uyarı şiddetinde antagonist kasa nöral inhibisyon gelir.
Hering kanunu: Her bir yöndeş kasa aynı yöne doğru olan hareketler sırasında eşit oranda sinirsel uyarı gelir. Bunun önemi paralitik şaşılıklarda açığa çıkar. Kaslara gelen sinirsel uyarı miktarı bakış nesnesine bakmakta olan (fikse eden) baskın göz tarafından belirlenir. Sinir defisiti olan göz bakış nesnesine bakıyor ve baskın halde iken olan kaymaya sekonder kayma denir. Sinir defisiti olmayan sağlam göz bakış nesnesine baskın olarak bakıyorken olan kaymaya ise primer kayma denir. Sekonder kayma derecesi her zaman primer kayma derecesinden fazladır. Örneğin bir sağ göz lateral rektus paralizisinde, sol göz ile fikse ediyorken sağ göz lateral rektus kası ile dengelenemediği için bu göz medial rektus tarafından fizyolojik tonus ile içe doğru kaydırılır, bu primer kaymadır. Sol göz ile fikse ediyorken ise lateral rektu gözü ortaya çekmek için aşırı bir çabaya girer ve bu aşırı çaba, aşırı sinirsel uyarı olarak, ve Hering kanunu nedeniyle sağ medial rektus kasına yansır ve sağ göz aşırı bir şekilde içeri doğru kayar, bu ise sekonder kaymadır
Binoküler Görme:
Her iki göz kullanılarak yapılan görmeye binoküler görme denilir. Binoküler görme için, her iki gözün eşzamanlı ve bifoveal olarak kullanılması ön şarttır.
Binoküler görme için gerekli koşullar;